و 19 و 22 ( انجامين ) يكسره متضمّن ادوار الوف كونيّه ، هزاره‌هاى هستى و گيهان شناخت است ، كه خصوصا در تدوين جداول نجومى و مبادى تاريخ و تقويم ايرانى شالودهء نظرى است ، باز در شرح « زيج شهريار » و كتاب الالوف ( ابو معشر بلخى ) اشارت خواهد رفت . ( 3 ) . گزيده‌هاى زاد سپرم ، كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ، I ، ش 2 ) فصل 1 ( آغازين ) و فصلهاى 34 و 35 ( انجامين ) تماما دربارهء ادوار وجود و عالم است . ( 4 ) . جاماسپ‌نامه ، كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ، II ، ش 5 ) نيز متضمّن همين مطالب و موضوعات باشد . ( 5 ) . زيگ شهريار ( - فانون نجومى ) ايرانيان كه آخرين تحرير آن در عهد يزدگرد سوم ساسانى ( ن 1 س 7 م ) باشد ، تأليف آن منسوب به حكماى عتيق ايران است ، كه متضمّن شرح سالهاى عالم و ادوار هزارات كيهانى حسب نظريهء فلسفى زروانى - زردشتى بوده ؛ بعدا تحت عنوان متون علمى ياد خواهد شد كه « زيج شهريار » را ابو الحسن على بن زياد تميمى ( سدهء 2 ق ) از پهلوى به عربى ترجمه كرد ؛ و خصوصا بناى كتب نجومى و احكامى « الوف » و « مواليد » منجّم شهير ايرانى ابو معشر بلخى ( سدهء 3 ق ) برآن باشد . * * * خردگرايى فلسفى ايرانى را تاواديا گواه بجز از ديباچهء « شاهنامه » فردوسى همانا كتاب « مينوى خرد » ياد كرده ؛ و گويد كه ايرانيان پيش از رواج فلسفهء عقلانى ارسطو هم بر آن مذهب بوده‌اند ، چه دليل از اين بهتر كه اصلا نام خداى ايشان « مزدا » خود به معناى « عقل » و خرد و دانايى است « 1 » . نظريّه هزاره‌هاى هستى در بوختارشناسى ايرانى را دكتر احسان يار شاطر متأثّر از نگرهء ادوار وجودى بابليان دانسته است « 2 » . مقولات « جبر و اختيار » خواه از باب اعتقادات يا از نظر فلسفى در جهان‌بينى زردشتى ، بالاخصّ زروانى حائز اهميّت اساسى است . منتها در اينجا ما نمىتوانيم به تمام مواضع بحث در متون پهلوى اشاره كنيم ؛ همين‌قدر كه اصطلاح « بغوبخت » ( در مينوى خرد ) به معناى تقدير

--> ( 1 ) . زبان و ادبيات پهلوى ( ترجمهء دكتر نجم‌آبادى ) ، ص 131 - 132 . ( 2 ) . The Cambridge history of Iran , vol . 31 . p . 355 .